Một buổi trưa nắng gắt, gió yếu, bãi cất cánh khô và nóng. Mọi người đang ngồi chờ thermal. Bỗng một cột bụi xoáy chạy ngang bãi, cuốn theo cát, lá khô – và cả một cánh dù đang trải sẵn. Đó là lốc bụi, hay còn gọi là “con quỷ bụi”.

Lốc bụi là gì?

Lốc bụi (dust devil, sand devil) là một cơn lốc xoáy nhỏ, sống ngắn, hình thành sát mặt đất. Nó không liên quan đến mây dông hay lốc xoáy (tornado) – lốc bụi sinh ra ngay trong ngày trời quang, nắng nóng.

Cơ chế rất đơn giản: mặt đất bị nắng đốt nóng mạnh, lớp không khí sát mặt đất nóng hơn nhiều so với lớp không khí phía trên. Khối không khí nóng bốc lên rất nhanh, không khí xung quanh tràn vào thế chỗ và bắt đầu xoay tròn – giống như nước xoáy khi bạn rút nút bồn rửa. Cột xoáy cuốn theo bụi, cát, lá cây khô nên ta nhìn thấy được. Khi không khí mát hơn bị kéo vào và nguồn nhiệt bên dưới hết, cột xoáy tan đi, thường chỉ sau vài chục giây đến vài phút.

Nói cách khác: lốc bụi là một thermal mạnh đang xoay, bám sát mặt đất.

Khi nào và ở đâu dễ gặp?

• Thời gian: từ cuối buổi sáng đến đầu giờ chiều, lúc mặt đất nóng nhất.
• Thời tiết: trời nắng, ít mây, gió nền yếu, không khí khô.
• Bề mặt: đất trống, đất cằn, ruộng khô, bãi cát, đường băng, sân bê tông, công trường – những nơi nóng lên nhanh.
• Bãi bay: cả bãi cất cánh lẫn bãi hạ cánh. Bãi hạ cánh trên đồng khô giữa trưa là nơi rất hay gặp.

Dấu hiệu nhận biết

Trên mặt đất

• Cột bụi, lá khô, cỏ khô xoay tròn và di chuyển trên mặt đất.
• Ống gió đổi hướng liên tục, xoay vòng, hoặc đột ngột căng rồi rũ xuống.
• Gió đang yếu bỗng có một luồng giật mạnh từ hướng lạ.
• Cỏ trên bãi rạp xuống theo vòng tròn, tiếng gió “rít” chạy ngang bãi.

Lưu ý quan trọng: trên bãi cỏ xanh hoặc nền không có bụi, lốc bụi có thể vô hình. Bạn không thấy cột bụi, chỉ thấy ống gió quay và cỏ rạp. Đừng nghĩ “không thấy bụi là không có lốc”.

Từ trên không

• Cột bụi nhìn thấy trên đồng, trên đường đất phía dưới.
• Khi bay thấp qua vùng đất nóng, dù bị rung lắc mạnh, có lực kéo lệch sang một bên.
• Khói, bụi ở dưới mặt đất bốc thẳng lên và xoay.

Nguy hiểm cho phi công

Khi đang ở trên mặt đất

Đây là lúc lốc bụi nguy hiểm nhất. Một cánh dù đang trải trên bãi gặp luồng xoáy có thể bị nhấc bổng lên đột ngột. Nếu phi công đang mang đai và móc vào dù, họ có thể bị kéo lê trên mặt đất, bị nhấc lên vài mét rồi rơi xuống khi vòm dù xẹp. Nếu không móc vào người, cánh dù có thể bị cuốn bay đi, rách vải, rối dây, va vào đá, cây hoặc người khác.

Khi cất cánh và hạ cánh

Ở độ cao thấp, lốc bụi gây nhiễu động mạnh, có thể làm xẹp vòm dù (collapse) khi không còn đủ độ cao để dù mở lại. Lúc tiếp đất, một luồng xoáy đi ngang bãi hạ cánh có thể đổi hướng gió đột ngột, làm bạn tiếp đất xuôi gió với tốc độ cao hoặc bị nhấc lên rồi thả rơi.

Khi bay ở độ cao an toàn

Với phi công có kinh nghiệm, lốc bụi lại là dấu hiệu chỉ điểm thermal mạnh. Nhưng thermal sinh ra từ lốc bụi thường hẹp, mạnh và xoáy – không phải chỗ dành cho người mới. Không bay thấp xuyên qua cột xoáy.

Câu chuyện thật ở Chư Tan Kra

Tại điểm bay Chư Tan Kra, một phi công đã mang đai đầy đủ, móc vào dù và ngồi chờ đến lượt cất cánh. Một cơn lốc bụi đi qua bãi, nhấc cánh dù lên và quật mạnh. Kết quả: cánh dù bị rách. Rất may anh ấy không bị thương.

Bài học: ngồi chờ trên bãi trong lúc đang móc dù và vòm dù trải sẵn là tình huống dễ bị lốc bụi “bắt” nhất. Chỉ cần vài giây, chuyện may mắn có thể thành tai nạn.

Nên làm gì?

Khi đang chờ trên bãi cất cánh

• Không trải dù sẵn rồi ngồi chờ lâu khi trời nắng gắt, gió yếu. Gom dù lại, cuộn gọn hoặc để trong túi cho đến khi sẵn sàng cất cánh.
• Không ngồi chờ trong tư thế đã móc dù vào đai. Chỉ móc vào khi bạn chuẩn bị cất cánh.
• Nếu dù phải để trên bãi, gấp gọn mép vào (rosette) và chặn bằng túi dù, không để vòm dù mở hướng lên trời.
• Luôn có một người quan sát bãi và nhắc cả nhóm khi thấy ống gió quay bất thường.

Khi lốc bụi lao tới lúc đang móc dù

• Hô to cho mọi người xung quanh biết.
• Dập vòm dù ngay: kéo mạnh hai dây phanh hoặc dây đai sau (dây D), chạy về phía vòm dù để làm nó mất lực nâng.
• Nếu không kiểm soát được và đã bị kéo đi, tháo khóa đai (carabiner hoặc khóa nhanh) để tách khỏi dù nếu kịp.
• Sau đó kiểm tra kỹ vải, dây và các đường may trước khi bay lại.

Khi đang bay và chuẩn bị hạ cánh

• Quan sát bãi hạ cánh từ trên cao: tìm cột bụi, ống gió quay, cỏ rạp.
• Nếu thấy lốc bụi trên bãi, giữ độ cao, chờ nó đi qua hoặc tan rồi mới vào bãi, hoặc chọn bãi phụ.
• Vào bãi với tốc độ đủ, tay chủ động (active piloting), sẵn sàng xử lý nhiễu động sát đất.
• Tránh bay thấp qua vùng đất trống nóng giữa trưa.

Checklist nhanh

• Trời nắng gắt, gió yếu, bãi khô? → Dự kiến có lốc bụi.
• Quan sát ống gió và mặt bãi vài phút trước khi trải dù.
• Chưa sẵn sàng cất cánh → dù gom gọn, chưa móc vào đai.
• Thấy lốc bụi → báo động, dập dù, tránh xa đường đi của nó.
• Hạ cánh → quét bãi trước khi vào, có phương án bãi phụ.

Lốc bụi chỉ tồn tại vài chục giây, nhưng đủ để xé rách một cánh dù hay làm một phi công bị thương. Hãy để mắt đến ống gió – nhất là vào những buổi trưa yên tĩnh nhất.