Hãy hình dung một buổi chiều trời đẹp lạ thường. Nắng gắt, gió gần như lặng, phía chân trời có những dải mây ti (cirrus) mỏng như lông chim trải dài. Một phi công mới nhìn trời và nghĩ: “Hôm nay mà không bay thì phí.” Nhưng người bay lâu năm sẽ mở bản tin thời tiết trước: có một cơn bão đang ở ngoài Biển Đông, cách vài trăm cây số.
Bão là hiện tượng thời tiết phổ biến nhất ở Việt Nam, nhưng cũng là hiện tượng nhiều phi công chủ quan nhất, vì khi bão còn ở xa thì trời lại thường rất đẹp.
Bão là gì?
Bão là một khối không khí xoáy rất lớn, đường kính có thể tới hàng trăm, thậm chí khoảng 1.000 km. Không khí ở tầng thấp vừa xoáy nhanh vừa đổ về trung tâm có áp suất rất thấp.
- Mắt bão (tâm bão): vùng giữa, áp suất thấp nhất, gió yếu, trời có thể quang. Đây là chỗ đánh lừa: khi mắt bão đi qua, gió lặng đi trong một thời gian ngắn, rồi gió mạnh quay lại từ hướng ngược lại.
- Thành mắt bão: vòng mây dày bao quanh mắt bão, nơi gió mạnh nhất và mưa to nhất.
- Các dải mây xoắn: những dải mây dông xoắn quanh tâm bão, có thể vươn ra rất xa, mang theo mưa rào, dông và gió giật.
Cùng một hiện tượng nhưng mỗi vùng gọi một tên: hurricane (Đại Tây Dương, đông Thái Bình Dương), typhoon (tây Thái Bình Dương – gồm cả Biển Đông), cyclone (Ấn Độ Dương).
Cấp bão ở Việt Nam
Việt Nam phân loại theo sức gió mạnh nhất ở vùng gần tâm (thang Beaufort):
| Loại | Cấp gió | Tốc độ gió |
|---|---|---|
| Áp thấp nhiệt đới | cấp 6–7 | 39–61 km/h |
| Bão | cấp 8–9 | 62–88 km/h |
| Bão mạnh | cấp 10–11 | 89–117 km/h |
| Bão rất mạnh | cấp 12–15 | 118–183 km/h |
| Siêu bão | cấp 16 trở lên | từ 184 km/h |
Để so sánh: phần lớn phi công dù lượn chỉ bay trong gió khoảng 15–25 km/h (cấp 3–4). Gió cấp 6 của một áp thấp nhiệt đới đã mạnh gấp đôi giới hạn đó.
Bão hình thành như thế nào?
Bão cần đủ ba điều kiện: nhiệt, ẩm và chuyển động xoáy.
- Nước biển nóng – khoảng 26–27°C trở lên, và lớp nước nóng phải đủ sâu (khoảng 50 m). Nước nóng bốc hơi mạnh; hơi nước chính là “nhiên liệu” của bão.
- Không khí ẩm bốc lên rất cao – tới khoảng 15 km, ngưng tụ thành những đám mây dông khổng lồ, giải phóng nhiệt và làm khối khí tiếp tục bốc lên.
- Lực xoáy (lực Coriolis) – do Trái Đất tự quay. Gần xích đạo (khoảng 0–5° vĩ độ) lực này quá yếu nên bão gần như không hình thành ở đó. Bão thường sinh ra ở vùng biển nhiệt đới, khoảng 5–20° vĩ độ.
Một cơn bão thường mất từ nhiều giờ đến nhiều ngày để phát triển, qua các giai đoạn: vùng áp thấp → áp thấp nhiệt đới → bão.
Bão ở Việt Nam
Việt Nam trải dài từ khoảng 8°27′ đến 23°23′ vĩ Bắc, nằm ngay trên đường đi của bão từ Thái Bình Dương (qua Philippines vào Biển Đông) và của các áp thấp nhiệt đới hình thành ngay trên Biển Đông.
- Mùa bão chính: khoảng tháng 6 đến tháng 11.
- Bão thường di chuyển theo hướng tây – tây bắc, do dòng khí ở rìa áp cao cận nhiệt đới “dẫn đường”. Đường đi thực tế có thể dích dắc và đổi hướng, nên bản tin dự báo luôn kèm một vùng sai số.
- Không chỉ vùng bão đổ bộ mới bị ảnh hưởng: các dải mây xoắn và hoàn lưu sau bão có thể gây mưa lớn, dông và gió giật ở nơi cách tâm bão hàng trăm km, kéo dài nhiều ngày.
Vì sao bão nguy hiểm với phi công dù lượn?
- Trời đẹp đánh lừa. Một đến hai ngày trước khi bão đến, trời có thể nắng, oi, lặng gió, mây ti xuất hiện trên cao. Không khí bất ổn định, thermal có thể rất mạnh và khó đoán.
- Gió tăng nhanh và không đều. Khi rìa bão tới gần, gió mạnh dần theo từng đợt, kèm gió giật (gust). Một bãi bay đang “vừa đẹp” có thể vượt giới hạn trong vòng một giờ.
- Dông từ dải mây xoắn. Các dải mây dông đi trước bão mang theo gió giật mạnh, mưa và sét, như một ổ mây dông bình thường – nhưng đến dồn dập hơn.
- Sau bão chưa hết nguy hiểm. Gió có thể vẫn giật, mặt đất trơn, đường lên bãi bị sạt, cây đổ, bãi hạ cánh ngập nước.
Quyết định: bay hay không bay?
- Có bản tin áp thấp nhiệt đới hoặc bão có thể ảnh hưởng khu vực của bạn trong 1–2 ngày tới → không bay. Không có ngoại lệ “bay sớm một chút rồi về”.
- Thấy trời oi, lặng gió, mây ti kéo thành dải dài mà không rõ lý do → mở bản tin thời tiết trước khi lên bãi.
- Sau bão: chờ bản tin xác nhận bão đã tan hoặc đã đi xa, gió trở lại bình thường; đi kiểm tra bãi cất cánh, bãi hạ cánh và đường lên trước khi tổ chức bay.
Checklist ngắn
- Đã xem bản tin bão, áp thấp nhiệt đới của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia (nchmf.gov.vn) chưa?
- Khu vực bãi bay có nằm trong vùng ảnh hưởng dự báo trong 48 giờ tới không?
- Trời có dấu hiệu “đẹp bất thường”: oi, lặng gió, mây ti dải dài?
- Sau bão: đã kiểm tra bãi, đường lên, bãi hạ cánh chưa?
- Thiết bị cất giữ ở nơi khô, dù không bị ẩm mốc sau mùa mưa bão?
Bão không bao giờ đến bất ngờ – nó được báo trước nhiều ngày. Phi công chỉ gặp nguy khi bỏ qua bản tin vì bầu trời trước mắt quá đẹp.
Ảnh đầu bài: bão Ragasa trên ứng dụng Windy, chiều 21/9. Ảnh trong bài: siêu bão Sinlaku (ảnh công khai).
Trả lời