Hãy hình dung: gió đang đều, nhẹ, thổi thẳng vào bãi. Phía xa có một dải mây thấp, tối, chân mây tơi tả, kéo dài ngang trời. Mười phút sau, ống gió quay ngoắt sang hướng khác và căng cứng; bụi bốc mù bãi; mấy cánh dù đang trải trên cỏ bị nhấc lên và kéo lê. Trời vẫn chưa mưa giọt nào.

Đó là tố – hiện tượng phi công dù lượn dễ gặp hơn bão và vòi rồng nhiều, vì nó đi cùng những đám mây dông mùa hè rất bình thường.

1. Tố là gì?

Tố (squall) là hiện tượng gió tăng mạnh đột ngột, hướng gió thay đổi bất chợt, nhiệt độ giảm nhanh, độ ẩm tăng, thường đi kèm dông, mưa rào, có khi mưa đá. Tố thường chỉ kéo dài vài phút ở một nơi, nhưng gió có thể lên tới cấp 10 (khoảng 90–100 km/h).

Vùng có tố thường là một dải hẹp (rộng vài chục đến vài trăm mét) nhưng rất dài (vài chục đến hàng trăm km), di chuyển nhanh, nên người ta gọi là đường tố (squall line).

Nguyên nhân: khối không khí lạnh di chuyển tràn vào vùng không khí nóng, nâng không khí nóng lên đột ngột. Dọc theo ranh giới giữa hai khối khí, nhiệt độ và khí áp chênh lệch lớn, sinh ra gió mạnh, mây dông và mưa.

Ở Việt Nam: tố hay xảy ra trước các đợt gió mùa đông bắc tràn về (gió từ hướng đông bắc, khoảng 045°, thổi về hướng tây nam, khoảng 225°), vào đầu và cuối mùa đông, khi mặt đất còn bị khối không khí nóng ẩm bao phủ. Tố cũng thường đi cùng các ổ dông mùa hè.

2. Lốc là gì?

Lốc là những xoáy nhỏ, trục thẳng đứng, đường kính chỉ hàng chục đến hàng trăm mét. Lốc sinh ra khi không khí bị nhiễu động mạnh – ví dụ trong ngày hè nắng nóng, một vùng mặt đất bị đốt nóng hơn xung quanh, không khí nóng bốc lên mạnh, không khí xung quanh ùa vào và xoáy lại. Lốc cũng có thể đi kèm đường tố và mây dông.

Lốc xảy ra rất nhanh, phạm vi hẹp và về cơ bản không thể dự báo chính xác thời điểm, vị trí.

Vì tố và lốc thường xảy ra cùng lúc, nhanh, không lan rộng, nên trong thống kê thời tiết ở Việt Nam hai hiện tượng hay được ghép chung thành “tố lốc”.

Một dạng lốc nhỏ mà phi công gặp nhiều nhất là lốc bụi (dust devil) ở bãi bay. Lốc bụi không cần mây dông, có thể xuất hiện ngay giữa ngày nắng đẹp – và đủ sức nhấc bổng, cuốn tròn một cánh dù đang nằm trên bãi. Clip dưới đây ghi lại một tình huống thật tại điểm bay Chứa Chan:

Đọc thêm cách nhận biết và phòng tránh: Lốc bụi là gì?

Dấu hiệu nhận biết tố

Nhìn trời:

• Dải mây thấp, tối, chân mây tơi tả, kéo dài ngang trời, hình dạng thay đổi nhanh (mây thềm – shelf cloud).
• Phía sau dải mây là màn mưa xám đặc.
• Mây dông (Cb) phát triển mạnh ở hướng gió tới.

Trên mặt đất:

• Ống gió đổi hướng đột ngột hoặc căng mạnh lên bất thường.
• Bụi, lá cây bốc lên thành vệt đang tiến lại gần.
• Không khí bỗng mát lạnh hẳn đi.

Vì sao tố nguy hiểm với phi công dù lượn?

• Gió tố đến trước mưa. Khi thấy mưa thì gió mạnh thường đã ở trên đầu. Nhiều phi công bị bất ngờ vì “trời chưa mưa mà”.
• Gió tăng gấp nhiều lần trong vài phút. Dù lượn có thể bị thổi lùi, không về được bãi hạ cánh.
• Nhiễu động mạnh ở ranh giới gió tố, dễ gây xẹp vòm dù (collapse).
• Trên mặt đất cũng nguy hiểm: dù đang trải hoặc đang tập kỹ thuật mặt đất (ground handling) có thể bị nhấc lên và kéo lê người.

Quyết định nên làm

• Thấy dải mây tối, chân mây tơi tả đang kéo về phía bãi → không cất cánh. Gom dù, cuộn gọn, giữ chặt.
• Đang bay → hạ cánh sớm, ngay khi thấy dấu hiệu, lúc gió còn yếu. Đừng chờ xem đám mây có tới hay không.
• Đang ở bãi → không trải dù, không tập kỹ thuật mặt đất cho tới khi tố đi qua hẳn và gió ổn định trở lại.
• Sau khi tố qua, gió thường đổi hướng và có thể còn giật một thời gian – quan sát lại từ đầu trước khi quyết định bay tiếp.

Checklist ngắn

• Dự báo có dông, có đợt không khí lạnh hoặc gió mùa đông bắc tràn về không?
• Đã nhìn quanh trời 360° trước khi cất cánh chưa – đặc biệt phía hướng gió tới?
• Có dải mây thấp, tối, chân mây tơi tả đang tiến lại không?
• Ống gió có đổi hướng hoặc căng bất thường không?
• Đã chọn bãi hạ cánh dự phòng gần nhất chưa?

Bài này giới thiệu tố lốc ở mức cơ bản. Phần phân tích sâu – gust front, downburst, cách đọc dự báo để quyết định bay hay không bay – sẽ có trong ebook “Thời tiết bay dù lượn” đang biên soạn.

Ảnh đầu bài: mây thềm (shelf cloud) – nguồn: Climavision. Ảnh và clip lốc bụi: điểm bay Chứa Chan.