Từ dưới chân một đám mây đen, một cái phễu xám thò xuống, chậm rãi chạm mặt đất. Bụi, lá cây, mái tôn bị cuốn lên theo một cột xoáy. Người dân gọi đó là “vòi rồng” – vì nó trông như cái vòi từ trời thò xuống.
Vòi rồng hiếm gặp ở Việt Nam hơn bão, nhưng là một trong những hiện tượng thời tiết dữ dội nhất trong một phạm vi nhỏ. Với phi công dù lượn, điều quan trọng không phải là “gặp vòi rồng thì làm gì” mà là hiểu vòi rồng sinh ra từ đâu để không bao giờ ở gần nó.
Vòi rồng là gì?
Vòi rồng (tornado) là một cột không khí xoáy rất mạnh, đường kính nhỏ (thường từ vài chục đến vài trăm mét), nối từ chân một đám mây dông xuống tới mặt đất hoặc mặt nước. Tâm xoáy có áp suất rất thấp nên hút không khí, bụi, nước và mọi thứ trên đường đi lên cao, rồi có thể ném xuống ở một khoảng cách xa.
- Nhìn từ xa, vòi rồng có thể màu trắng hoặc đen, tùy thứ nó cuốn theo.
- Trên biển, vòi rồng hút nước lên thành cây nước (waterspout).
- Người Trung Quốc cũng gọi là “vòi rồng” (Hán-Việt: long quyển). Tiếng Anh tornado bắt nguồn từ chữ có nghĩa “xoay, xoáy”.
Đừng nhầm với lốc bụi (dust devil). Lốc bụi sinh ra từ mặt đất nóng vào ngày nắng, không cần mây dông, yếu hơn nhiều – dù vẫn đủ làm sập cánh dù ở bãi. Vòi rồng luôn gắn với mây dông. Xem thêm: Lốc bụi là gì?
Vòi rồng hình thành như thế nào?
Khi không khí nóng, ẩm ở tầng thấp gặp không khí lạnh, khô hơn ở phía trên, khí quyển trở nên rất bất ổn định và sinh ra mây dông (cumulonimbus). Trong những đám dông mạnh, dòng thăng có thể bắt đầu xoay. Nếu vùng xoay này thắt lại và kéo dài xuống dưới, nó tạo thành mây phễu (funnel cloud). Khi mây phễu chạm mặt đất, ta có vòi rồng.
Gió trong vòi rồng có thể vượt 160 km/h; những vòi rồng mạnh nhất có gió trên 300 km/h.
Vòi rồng có thể xảy ra bất kỳ lúc nào có dông mạnh, kể cả ban đêm, nhưng hay gặp nhất vào buổi chiều – lúc mặt đất nóng nhất.
Vòi rồng kéo dài bao lâu, mạnh đến đâu?
Phần lớn vòi rồng chỉ tồn tại dưới 10 phút; một số hiếm hoi kéo dài hơn một giờ.
Cường độ vòi rồng được xếp theo thang Fujita cải tiến (Enhanced Fujita – EF), dùng ở Mỹ từ năm 2007 thay cho thang Fujita cũ (F0–F5). Thang này ước tính sức gió dựa trên mức thiệt hại:
| Cấp | Gió giật ước tính | Thiệt hại điển hình |
|---|---|---|
| EF0 | 105–137 km/h | Gãy cành cây, tốc một phần mái |
| EF1 | 138–177 km/h | Tốc mái, lật xe, gãy cột điện |
| EF2 | 178–217 km/h | Thổi bay mái nhà, bật gốc cây lớn |
| EF3 | 218–266 km/h | Sập tường, nhấc ô tô khỏi mặt đất |
| EF4 | 267–322 km/h | Phá hủy nhà có móng yếu, cuốn bay ô tô |
| EF5 | trên 322 km/h | San phẳng cả nhà kiên cố |
Để hình dung: một vòi rồng yếu nhất (EF0) đã có gió mạnh gấp 4–5 lần giới hạn bay của dù lượn.
Vòi rồng ở Việt Nam
- Vòi rồng và tố thường xuất hiện trong các tháng mùa hè. Năm nào cũng có, năm nhiều năm ít.
- Ở Bắc Bộ, vòi rồng hay xảy ra vào thời kỳ chuyển mùa từ đông sang hè (tháng 4, tháng 5), mỗi khi có đợt không khí lạnh tràn về gặp không khí nóng ẩm.
- Trên đất liền, vòi rồng có thể gặp ở đồng bằng, trung du vài lần mỗi năm. Trên biển, cây nước xuất hiện thường xuyên hơn.
Ngày 3/9/2022, một vòi rồng hút nước xuất hiện trên hồ Trị An (Đồng Nai) – cùng tỉnh với điểm bay Chứa Chan. Vòi rồng không phải chuyện chỉ có ở nước ngoài.
Dấu hiệu nhận biết
Phi công không cần chờ thấy vòi rồng mới cảnh giác. Những dấu hiệu sau đều cho biết một đám dông đang rất mạnh:
- Mây dông (Cb) cao vút, đỉnh xòe như cái đe.
- Chân mây hạ thấp, tối, có vùng mây hạ thấp và xoay chậm (wall cloud).
- Một mây phễu thò xuống từ chân mây, kể cả khi chưa chạm đất.
- Gió đổi hướng, giật mạnh, nhiệt độ giảm đột ngột, có mưa đá.
Nguy hiểm cho phi công dù lượn
- Vòi rồng chỉ là “phần nhìn thấy được” của một đám dông rất mạnh. Ngay cả khi không có vòi rồng, đám dông đó đã đủ nguy hiểm: dòng thăng có thể hút dù vào mây (cloud suck), gió giật ở chân dông có thể đến trước khi mưa.
- Không có kỹ thuật nào giúp dù lượn “bay thoát” vòi rồng. Biện pháp duy nhất là không ở gần đám dông sinh ra nó.
Quyết định nên làm
- Dự báo có dông mạnh, không khí bất ổn định, có không khí lạnh tràn về gặp không khí nóng ẩm → không bay.
- Đang trên bãi, thấy mây dông phát triển mạnh, mây phễu hoặc chân mây xoay → không cất cánh, gom dù, rời khỏi bãi đến nơi trú an toàn.
- Đang bay, thấy mây dông phát triển nhanh → hạ cánh ngay ở bãi an toàn gần nhất, càng sớm càng tốt, khi gió còn yếu.
- Trên mặt đất khi vòi rồng đến gần: vào trú trong công trình kiên cố, xa cửa kính. Nếu ở ngoài trời, tìm chỗ trũng, thấp, nằm sát đất, che đầu. Không trú trong xe, không đứng dưới cây to, cột điện.
- Sau khi vòi rồng qua: cẩn thận với nhà cửa đã hư hại, dây điện đứt.
Checklist ngắn
- Dự báo hôm nay có dông, không khí bất ổn định không?
- Có đợt không khí lạnh tràn về gặp không khí nóng ẩm không?
- Trên trời: mây Cb phát triển, chân mây tối và xoay, mây phễu?
- Đã biết bãi hạ cánh dự phòng và nơi trú gần nhất chưa?
- Đã thống nhất với nhóm: thấy mây dông phát triển là hạ cánh ngay?
Ảnh đầu bài: vòi rồng hút nước ở hồ Trị An, ngày 3/9/2022 (nguồn: báo Tuổi Trẻ).
Trả lời